CẢNH QUAN THIÊNG TRONG TIỂU THUYẾT VIẾT VỀ TÂY NGUYÊN: TỪ CẤU TRÚC VĂN HÓA - TÂM LINH ĐẾN XUNG ĐỘT BẢO TỒN
DOI:
https://doi.org/10.18173/2354-1067.2026-0047Từ khóa:
cảnh quan thiêng liêng, Tây Nguyên, tiểu thuyết hiện đại, kiến tạo văn hóa, bảo tồn bản sắcTóm tắt
Nghiên cứu này khảo sát khái niệm cảnh quan thiêng (Sacred Landscapes) trong các tiểu thuyết về Tây Nguyên, tiếp cận cấu trúc này như một “kí hiệu kép” (dual sign) phản ánh sự giao thoa giữa không gian sinh tồn thực tại và chiều kích siêu hình của tín ngưỡng nguyên thủy (Yàng và tổ tiên). Dựa trên phương pháp phân tích diễn ngôn, phê bình cảnh quan cùng cách tiếp cận liên ngành văn hóa học - nhân học, bài viết phân tích các sáng tác tiêu biểu của Vũ Hạnh, Trung Trung Đỉnh, Thu Loan và Đặng Bá Canh. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, cảnh quan thiêng được kiến tạo từ hệ thống niềm tin, thực hành nghi lễ và kí ức cộng đồng; tuy nhiên, không gian này đang đối diện với sự đứt gãy sâu sắc dưới tác động của quá trình hiện đại hóa và đô thị hóa. Sự rạn nứt này không chỉ để lại những hệ lụy về mặt sinh thái học mà còn dẫn đến sự khủng hoảng trầm trọng về căn tính văn hóa bản địa. Qua đó, bài báo khẳng định chức năng của văn chương như một phương thức lưu trữ kí ức và thiết lập diễn ngôn kháng cự, góp phần bảo vệ các giá trị nhân văn cốt lõi của không gian văn hóa Tây Nguyên.
Tài liệu tham khảo
- Berger, P. L. (1967). The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion. Garden City, New York: Doubleday.
- Canh, Đ. B. (2024). Gió rừng thăm thẳm. NXB Hội Nhà văn, Hà Nội.
- Chepel, E. (2020). Performing Sacred Landscapes: Worship and Praise of Land in Greek Drama.” Sacred Landscapes in Antiquity: Creation, Manipulation, Transformation, edited by Ralph Häussler and Gian Franco Chiai, 1st ed., Oxbow Books. pp. 239–246. Jstor, https://doi.org/10.2307/j.ctv13pk5nv.24. Accessed 1 Apr. 2024.
- Durkheim, É. (2008). The Elementary Forms of Religious Life. Oxford University Press.
- Dyas, D. (2021). The Dynamics of Pilgrimage: Christianity, Holy Places, and Sensory Experience. Taylor and Francis.
- Đắc, N. T. (2005). Văn hóa, xã hội và con người Tây Nguyên. NXB Khoa học Xã hội, tr. 85–102.
- Đỉnh, T. T. (2003). Ngược chiều cái chết. NXB Trẻ, TP Hồ Chí Minh.
- Đỉnh, T. T. (2010). Lạc rừng. NXB Hội Nhà văn, Hà Nội.
- Eliade, M. (2022). Thiêng và phàm (Huyền Giang dịch). NXB Tri thức, Hà Nội, tr. 20–65.
- Giang, Đ. H. (2015). Biến đổi văn hóa của các dân tộc Tây Nguyên trong bối cảnh chuyển đổi cấu trúc không gian buôn làng. Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 375, tr. 17–21.
- Hạnh, V. (1970). Cô gái Xà Niêng. NXB Anh Vũ, Sài Gòn.
- Hiếu, T. Đ. (2025). Dấu ấn văn hoá của các tộc người Tây Nguyên qua kiến trúc nhà mồ. Tạp chí Khoa học Xã hội – Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, 70(2), 56–64. https://doi.org/10.18173/2354-1067.2025-0020
- Loan, T. (2016). Pơ Thi. NXB Đà Nẵng, Đà Nẵng.
- Mishchenko, O. V. (2018). Classification scheme of sacred landscapes. European Journal of Geography, 9(4), 62–74.
- Nhung, N. T. Y., & Thuấn, N. V. (2025). Tiểu thuyết Lạc rừng của Trung Trung Đỉnh dưới góc nhìn phê bình cảnh quan. Trong Hội thảo Khoa học Quốc tế: Chiến tranh và người lính - Những tiếp cận Liên văn hóa. Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. NXB Văn học, tr. 476–486.
- Thịnh, N. Đ. (2001). Về tín ngưỡng và lễ hội cổ truyền. Viện Văn hóa. NXB Văn hóa Thông tin, Hà Nội, tr. 112–130.
- Tuan, Y. F. (2001). Space and Place: The Perspective of Experience. University of Minnesota Press (Reprint ed.), pp. 159–170.
