Tạp chí Khoa học Trường Đại học Sư phạm Hà Nội: Khoa học Xã hội
Tạp chí Khoa học Trường Đại học Sư phạm Hà Nội: Tạp chí Khoa học Xã hội (HNUE JoSS) được Cục Thông tin Khoa học và Công nghệ Quốc gia trực thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ đồng ý cấp mã chuẩn quốc tế ISSN 2354-1067. Tạp chí được Hội đồng Giáo sư nhà nước tính điểm công trình với ngành văn học 1,0 điểm, Tâm lý học 1,0 điểm, Giáo dục học 1,0 điểm; liên ngành Khoa học Trái đất - Mỏ 0,75 điểm, Sử học - Khảo cổ - Dân tộc học 1,0 điểm; Ngôn ngữ học 0,75 điểm ; Triết học-Chính trị học-Xã hội học 0,25 điểm. Tạp chí xuất bản định kì 4 số hằng năm vào các tháng 2, 4, 7, 11 với các bài nghiên cứu toàn văn trong các lĩnh vực khoa học bao gồm: Dân tộc học, Chính trị học, Công tác xã hội, Du lịch, Địa lí kinh tế- xã hội, Khảo cổ học, Khoa học quân sự, Khoa học an ninh, Kinh tế, Ngôn ngữ học, Nghệ thuật, Sử học, Luật học, Tâm lý học, Tôn giáo học, Triết học, Văn hoá, Văn học, Xã hội học.
HỆ TRI THỨC VĂN HÓA BIỂN VIỆT NAM: NHẬN DIỆN, ĐẶC TRƯNG, GIÁ TRỊ
Trong lịch sử, hầu hết các vương quốc, nhà nước sinh thành trên không gian lãnh thổ Việt Nam đều là những quốc gia gắn liền với biển. Nhiều nền văn hóa ở cả ba miền Bắc - Trung - Nam cũng được hình thành ở vùng ven sông, ven biển và trên các hải đảo, quần đảo. Nghiên cứu vị trí địa lí, xác định tiềm năng, các nguồn tài nguyên tự nhiên, nhân văn… của Việt Nam, càng ngày người ta càng nhận thấy tầm quan trọng của biển với các kế hoạch, chiến lược phát triển. Có thể khẳng định, biển là nhân tố hợp thành, kiến tạo nên cấu trúc, đặc tính văn hóa, xã hội và tầm vóc của dân tộc Việt Nam. Bài viết tập trung làm rõ nhận thức, quan điểm của Đảng, Nhà nước về biển, văn hóa biển; khái niệm tri trức, tri thức văn hóa biển, nội hàm, không gian phân bố chủ đạo của hệ tri thức ấy; chủ thể sáng tạo và đặc trưng, giá trị độc đáo, tinh thần sáng tạo của hệ tri thức, văn hóa biển Việt Nam.
Tri thức, tri thức văn hóa biển, không gian phân bố, đặc trưng hệ tri thức biển Việt Nam
Bản quyền (c) 2026 Journal of Science Social Science
KHỦNG HOẢNG KINH TẾ Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1929 – 1933: NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP TRỒNG VÀ XUẤT KHẨU CAO SU
Trồng và xuất khẩu cao su là một trong lĩnh vực kinh tế quan trọng nhất ở Việt Nam thời Pháp thuộc. Tuy nhiên, cho tới nay, chưa có nghiên cứu nào tập đề cập tới lĩnh vực này những năm 1929 – 1933. Nội dung và cũng là điểm mới của bài viết là không đề cập tới toàn bộ các vấn đề của lịch sử trồng và xuất khẩu cao su, vốn đã được nghiên cứu nhiều, mà tập trung phân tích làm rõ một khía cạnh nhỏ, cụ thể chưa được quan tâm nghiên cứu, đó là nguyên nhân, biểu hiện, hệ quả của những khó khăn trong lĩnh vực trồng và xuất khẩu cao su ở Việt Nam do tác động của cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới trong giai đoạn 1929 – 1933. Điểm mới khác là nghiên cứu được thực hiện trên cơ sở khai thác nguồn tư liệu tiếng Pháp, đa phần là nguồn tài liệu sơ cấp – tài liệu lưu trữ, chưa được công bố rộng rãi. Trên cơ sở nội dung, hướng tiếp cận, nguồn sử liệu mới, kết quả nghiên cứu góp phần bổ sung nhận thức mới về lịch sử Việt Nam cận đại, bản chất của chế độ thực dân, số phận của những lao động làm thuê người Việt trong các cơ sở kinh tế của tư bản Pháp.
Hanoi National University of Education, Hanoi, Vietnam
MỘT SỐ CHỦ ĐỀ ĐANG NỔI TRONG VĂN HỌC KHOA HỌC VIỄN TƯỞNG ĐÔNG Á ĐƯƠNG ĐẠI
Bài viết hướng đến việc nhận diện những chủ đề nổi bật trong văn học khoa học viễn tưởng Đông Á đương đại thông qua phân tích liên ngành các tác phẩm tiêu biểu từ Đài Loan - Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc. Nghiên cứu chỉ ra bốn trục quan tâm chính: khủng hoảng sinh thái trong bối cảnh hậu công nghiệp, sự xuất hiện của cơ thể lai ghép, sự mở rộng của xã hội giám sát dữ liệu và hình tượng robot, AI không chỉ gợi mở khả năng nhân hóa công nghệ mà còn phơi bày cảm thức cô đơn của con người hiện đại. Bằng cách so sánh với truyền thống khoa học viễn tưởng phương Tây, bài viết làm nổi bật những lo âu xã hội đặc trưng của bối cảnh Đông Á, đồng thời mở ra những suy tư phê phán về giới hạn sinh thái, đạo đức và nhân văn của tiến bộ khoa học. Qua đó, bài viết nhận định rằng khoa học viễn tưởng Đông Á đang trở thành một không gian tưởng tượng quan trọng để các xã hội trong khu vực đối diện và thương thảo với những biến động của thời đại công nghệ.
văn học khoa học viễn tưởng Đông Á, khủng hoảng sinh thái, kiểm soát kí ức, giám sát dữ liệu, hậu nhân luận
VÀI NÉT VỀ NHẠC ĐIỆU TRONG THƠ CỦA MỘT SỐ NHÀ THƠ DẤN THÂN Ở MIỀN NAM GIAI ĐOẠN 1954 – 1975
Bài viết tập trung vào về vấn đề các thủ pháp tạo nhạc điệu trong thơ của một số nhà thơ dấn thân ở miền Nam giai đoạn 1954–1975. Mục tiêu là nhận diện và phân tích các thủ pháp tạo nhịp, thủ pháp điệp và sự phối hợp vần điệu nhằm làm rõ đặc trưng nhạc tính trong sáng tác của họ. Bài viết sử dụng các phương pháp khảo sát định tính lẫn định lượng, phân tích văn bản thơ dựa trên cách tiếp cận ngôn ngữ học, đồng thời tiến hành đo đếm các yếu tố như nhịp, vần, cao độ, trường độ, độ vang để nhận diện hiệu ứng nhạc tính. Bài viết tiếp cận ngữ liệu thơ của các nhà thơ có xu hướng đấu tranh xã hội như Ngô Kha, Trần Quang Long, Nguyễn Quốc Thái và Lê Văn Ngăn. Qua đó, bài viết phát hiện, thơ của các nhà thơ này có sự linh hoạt và hiệu quả trong nhạc điệu, vừa góp phần biểu đạt cảm xúc, vừa phản ánh tinh thần dấn thân của họ. Kết quả, bài viết đóng góp thêm góc nhìn ngôn ngữ học vào nghiên cứu thơ dấn thân miền Nam giai đoạn 1954 -1975.
thủ pháp, nhạc điệu, Ngô Kha, Trần Quang Long, miền Nam
VẤN ĐỀ “VĂN LÀ NGƯỜI” TRONG QUAN NIỆM VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
Vai trò, vị trí của văn học đối với đời sống con người luôn được quan tâm từ xưa đến nay. Xác định điều đó cũng có nghĩa là xác định sự tồn tại của văn học trong xã hội. Nếu như ngày nay người ta hay đề cập đến “văn học là nhân học”, thì người xưa bàn luận khá nhiều về “văn là người”. Vấn đề này được quan tâm từ rất sớm, cả ở phương Đông lẫn phương Tây. Ở Việt Nam, do đặc trưng văn hoá - lịch sử cũng như điều kiện kinh tế - xã hội, đối với văn nhân trung đại, văn học là cơ sở quan trong bậc nhất để thể hiện bản sắc con người của mình. Sự thể hiện ấy, một mặt nó bộc lộ nhân vị, mặt khác, nó tạo nên phong cách nhà văn. Mở rộng hơn, “văn là người” còn có ý nghĩa văn học vì con người, làm nhân đạo hóa con người. Sử dụng phương pháp văn hoá - xã hội, so sánh và thao tác phân tích - tổng hợp, bài viết làm nổi rõ vấn đề “văn là người” thời trung đại trong cái nhìn tham chiếu với quan niệm hiện đại.
văn là người, trung đại, bản sắc, phong cách, nhân văn
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ PHÁT TRIỂN NGÀNH CÔNG NGHIỆP VĂN HÓA: VAI TRÒ GIAO LƯU TRI THỨC QUỐC TẾ
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, công nghiệp văn hóa đã trở thành một thành tố quan trọng đối với phát triển kinh tế. Bài viết phân tích vai trò trung gian của tạp chí khoa học trong việc thúc đẩy giao lưu tri thức quốc tế và hỗ trợ sự phát triển bền vững của ngành công nghiệp này. Sử dụng phương pháp miêu tả và phân tích tổng hợp các tài liệu học thuật trong nước và quốc tế, nghiên cứu chỉ ra những thách thức như rào cản ngôn ngữ, thiếu hụt tài chính và vị thế công bố quốc tế lĩnh vực Nghệ thuật & Nhân văn còn khiêm tốn so với quốc tế và khu vực. Từ đó, bài viết đề xuất các giải pháp mang tính chiến lược, đặc biệt nhấn mạnh vào mô hình xuất bản đa ngữ và truy cập mở để nâng cao năng lực hội nhập và khẳng định chủ quyền tri thức quốc gia.
công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo, tạp chí khoa học, trung gian văn hóa, xuất bản quốc tế
HOÀNG HẬU TỐNG THỊ LAN NHÌN TỪ DIỄN NGÔN LỊCH SỬ ĐẾN DIỄN NGÔN VĂN HỌC (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP TỪ DỤ THÁI HẬU CỦA TRẦN THÙY MAI)
Hoàng hậu Tống Thị Lan là vị hoàng hậu đầu tiên gắn liền với sự mở đầu của vương triều nhà Nguyễn và trở thành đối tượng thẩm mĩ trong nhiều tác phẩm văn học. Nghiên cứu này vận dụng lí thuyết diễn ngôn của Michel Foucault để xem xét hình tượng hoàng hậu Tống Thị Lan trong sự đối sánh giữa diễn ngôn lịch sử và văn học (nghiên cứu trường hợp Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai). Hoàng hậu được xem xét như một “điểm tụ” của quyền lực mà ở đó – diễn ngôn lịch sử và diễn ngôn văn học thực hành theo những phương thức khác nhau. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng: trong khi diễn ngôn lịch sử vận hành như một cơ chế hợp thức hóa tri thức về nữ giới trong không gian quyền lực cung đình thì diễn ngôn văn học lại tái phân phối quyền phát ngôn đồng thời định vị và khôi phục những tri thức về chủ thể nữ bị che khuất trong lịch sử. Trên cơ sở đó, nhiều vấn đề quan trọng liên quan đến thân phận nữ giới trong chế độ xã hội quân chủ đã được đặt ra. Hướng nghiên cứu này cũng góp phần khẳng định khả năng ứng dụng lí thuyết diễn ngôn của M. Foucault trong việc nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại.
diễn ngôn lịch sử, diễn ngôn văn học, quyền lực/ tri thức, Từ Dụ thái hậu
CÁC HỘI ÁI HỮU NGƯỜI VIỆT Ở CAMPUCHIA NHỮNG NĂM 20, 30 CỦA THẾ KỈ XX
Trên cơ sở nghiên cứu các bản Điều lệ của các Hội Ái hữu người Việt ở Campuchia những năm 20, 30 của thế kỉ XX, bài báo muốn giới thiệu về sự ra đời cũng như sự đa dạng của các tổ chức Hội người Việt ở Campuchia. Vào những năm 20, 30 của thế kỉ XX, rất nhiều Hội Ái hữu của người Việt đã được thành lập, bao gồm các Hội theo nguồn gốc xuất xứ, các Hội theo nghề nghiệp và Hội theo tín ngưỡng, tôn giáo. Căn cứ vào mục đích thành lập cũng như các quy định về hoạt động của Hội có thể thấy các tổ chức Hội Ái hữu người Việt ở Campuchia giai đoạn này mặc dù được thành lập dưới sự cho phép của chính quyền thực dân Pháp nhưng đây là những tổ chức mang nhiều ý nghĩa văn hóa – xã hội. Các hoạt động của Hội thể hiện những nét đẹp văn hóa truyền thống của người Việt khi xa quê hương, đó là sự đùm bọc, giúp đỡ nhau khi khó khăn, ốm đau, bệnh tật, thất nghiệp, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, theo đạo Phật. Thông qua các hoạt động của Hội, một mạng lưới giữa những người Việt đã được hình thành góp phần trợ giúp những người Việt mới di cư đến Campuchia hoặc những người gặp hoàn cảnh khó khăn khi sống xa quê hương, tạo nên một cộng đồng người Việt có tính gắn kết cao.
Hội Ái hữu, người Việt, Campuchia, văn hóa, thời thuộc địa
TÁC ĐỘNG CỦA XUẤT KHẨU LAO ĐỘNG ĐẾN THU NHẬP VÀ ĐỜI SỐNG HỘ GIA ĐÌNH Ở XÃ ĐÔNG THÀNH, TỈNH NGHỆ AN
Xuất khẩu lao động hiện nay là một hướng tạo việc làm và tăng thu nhập quan trọng đối với nhiều hộ gia đình ở khu vực nông thôn Việt Nam, đặc biệt tại các địa phương có truyền thống đi làm việc ở nước ngoài như tỉnh Nghệ An. Nghiên cứu này phân tích tác động của xuất khẩu lao động đến thu nhập và đời sống của các hộ gia đình tại xã Đông Thành. Dữ liệu được thu thập từ khảo sát 140 hộ gia đình có thành viên đang hoặc đã từng làm việc ở nước ngoài trong giai đoạn 2015–2024 và được xử lí bằng các phương pháp thống kê mô tả và hồi quy tuyến tính đa biến. Kết quả cho thấy xuất khẩu lao động góp phần cải thiện thu nhập, nâng cao điều kiện sống và tăng mức độ ổn định kinh tế của hộ gia đình. Trong các yếu tố được xem xét, sự cải thiện điều kiện sống của hộ gia đình có ảnh hưởng rõ rệt nhất, tiếp đến là hiệu quả kinh tế và cơ hội phát triển của hộ gia đình. Tuy nhiên, tác động đối với khả năng tạo sinh kế lâu dài sau khi người lao động trở về vẫn còn hạn chế. Từ kết quả nghiên cứu, bài báo đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả và tính bền vững của hoạt động xuất khẩu lao động ở địa phương.
Xuất khẩu lao động; hộ gia đình nông thôn; thu nhập và đời sống; an sinh kinh tế; xã Đông Thành
MỐI QUAN HỆ GIỮA TRUNG ƯƠNG VÀ ĐỊA PHƯƠNG TRONG CƠ CHẾ QUẢN TRỊ VÙNG BIÊN VIỄN PHÍA BẮC DƯỚI TRIỀU LÝ (1009-1226)
Bài viết nghiên cứu mối quan hệ giữa trung ương và địa phương đặt trong tác động qua lại giữa chính sách của nhà nước với những yếu tố mang tính đặc thù của vùng biên viễn phía Bắc qua đó làm rõ cơ chế quản trị vùng biên viễn phía Bắc dưới triều Lý (1009-1226). Trên cơ sở khảo cứu nguồn thư tịch cổ của Việt Nam và phân tích các sự kiện lịch sử tiêu biểu, bài viết làm rõ nội hàm của hai yếu tố pháp trị và tự trị cũng như cách thức vận dụng chúng trong thực tiễn quản lí vùng biên viễn dưới triều Lý. Kết quả nghiên cứu cho thấy hoạt động quản trị vùng biên viễn phía Bắc dưới triều Lý được triển khai trên cơ sở kết hợp giữa việc áp dụng pháp trị nhằm khẳng định quyền lực nhà nước với việc thừa nhận các hình thức tự trị nhất định của cộng đồng địa phương và các nhóm dân tộc thiểu số. Mối quan hệ giữa chính quyền trung ương và các lực lượng địa phương không đối lập mà vận động linh hoạt với các trạng thái quy thuận, xung đột và tương hỗ, tùy thuộc vào bối cảnh chính trị - xã hội cụ thể. Qua đó, bài viết góp phần làm rõ đặc điểm của cơ chế quản trị vùng biên viễn dưới triều Lý với mục đích duy trì ổn định xã hội, bảo đảm an ninh biên giới và củng cố quyền lực trung ương trong điều kiện lịch sử đặc thù của Đại Việt thời trung đại.
Triều Lý, vùng biên viễn phía Bắc, quan hệ trung ương-địa phương
Lịch sử Việt Nam cổ trung đại, Lịch sử tổ chức bộ máy nhà nước và nền hành chính Việt Nam thời trung đại
KHIẾM KHUYẾT VÀ BỊ ĐỊNH HÌNH BỞI NGƯỜI KHÁC: NHÌN NHẬN NỮ GIỚI TRONG TRUYỆN THƠ NÔM TỪ LÍ THUYẾT “NHÃN QUAN NAM GIỚI”
Vận dụng lí thuyết “nhãn quan nam giới” (male gaze) và phê bình nữ quyền, bài viết khảo sát hệ thống truyện thơ Nôm chủ đề tình yêu - hôn nhân để làm rõ sự kiến tạo hình tượng người nữ dưới nhãn quan của nam giới. Bằng các phương pháp nghiên cứu liên ngành (thống kê, phân tích cấu trúc - hệ thống), tác giả tập trung giải mã các ký hiệu ngôn ngữ miêu tả ngoại hình, không gian khuê các và diễn ngôn tự tình của nhân vật nữ. Kết quả nghiên cứu cho thấy, người nữ trong truyện thơ Nôm thường hiện thân như một “sản phẩm” của ý thức hệ nam quyền: dịu dàng, yếu đuối và u sầu, đóng vai trò là đối tượng thẩm mĩ hoặc “vật trang trí” cho văn chương nam giới. Bài viết hé lộ cơ chế thao túng của nam tác giả và những định kiến giới cố hữu trong bối cảnh lịch sử trung đại. Nghiên cứu không chỉ làm nổi bật vị trí bị động của người nữ mà còn cung cấp một hướng tiếp cận mới về quan hệ quyền lực giới tính trong văn học trung đại Việt Nam, góp phần gợi mở cho các nghiên cứu về giới hiện đại.
lí thuyết “nhãn quan nam giới”, truyện thơ Nôm, chủ thể nữ giới, khiếm khuyết, bị định hình
THU, CHI CỦA CHÍNH QUYỀN LÀNG XÃ Ở BẮC KỲ ĐẦU THẾ KỈ XX QUA HƯƠNG ƯỚC CẢI LƯƠNG: TRƯỜNG HỢP HUYỆN CẨM KHÊ, TỈNH PHÚ THỌ
Năm 1883 và 1884, triều Nguyễn lần lượt kí hiệp ước Harmand và Patenôtre, Việt Nam chính thức trở thành thuộc địa của thực dân Pháp. Chính quyền thuộc địa Pháp đã tìm cách can thiệp vào bộ máy chính quyền làng xã của người Việt thông qua chính sách cải lương hương chính, trong đó có việc chỉnh đốn lại việc thu, chi của chính quyền làng xã ở Bắc Kỳ. Trên cơ sở khai thác hơn bốn mươi bản hương ước cải lương, bài viết tập trung phân tích và phục dựng lại bức tranh tài chính của các làng xã thuộc huyện Cẩm Khê (tỉnh Phú Thọ) – một địa bàn thuộc vùng trung du miền núi Bắc Kỳ, bao gồm các khoản thu, chi và cơ chế, biện pháp quản lý thu, chi của làng xã được quy định trong hương ước cải lương huyện Cẩm Khê. Nghiên cứu góp phần làm rõ chính sách cải lương hương chính của thực dân Pháp ở địa bàn ngoài đồng bằng Bắc Bộ, thấy được điểm tương đồng, khác biệt giữa Cẩm Khê và các địa bàn khác; chỉ ra được sự kiểm soát, áp đặt các quy chế tài chính của chính quyền thực dân Pháp đối với các làng xã, bên cạnh sự tồn tại của cơ chế tự quản truyền thống của các làng xã ở huyện Cẩm Khê.
hương ước cải lương, tài chính làng xã, Bắc Kỳ, Cẩm Khê, chính sách thuộc địa
CHẤT LƯỢNG NHÂN LỰC ĐÁP ỨNG YÊU CẦU TĂNG TRƯỞNG XANH TRONG HOẠT ĐỘNG TRỒNG TRỌT VÙNG VEN BIỂN TỈNH HÀ TĨNH
Chất lượng nhân lực đáp ứng yêu cầu tăng trưởng xanh (TTX) giữ vai trò then chốt trong chuyển đổi mô hình tăng trưởng kinh tế, đặc biệt trong lĩnh vực trồng trọt. Việc đánh giá mức độ đáp ứng của người lao động cần được thực hiện trên cơ sở khung tiêu chí phù hợp. Nghiên cứu này tập trung đánh giá chất lượng nhân lực trồng trọt ở vùng ven biển tỉnh Hà Tĩnh, dựa trên ba thành tố: kiến thức, kĩ năng và thái độ, thông qua điều tra, phỏng vấn nông dân. Kết quả cho thấy chất lượng nhân lực mới đạt mức trung bình khá, đặt ra yêu cầu cần có các giải pháp tạo động lực chuyển đổi phương thức sản xuất theo hướng xanh, trong đó ưu tiên nâng cao kĩ năng sản xuất.
Nhân lực, chất lượng nhân lực, tăng trưởng xanh, trồng trọt, Hà Tĩnh
HÀNH TRÌNH THỨC TỈNH TÂM LINH TRONG XÃ HỘI HẬU THẾ TỤC: SO SÁNH TRÊN ĐƯỜNG (1957) CỦA JACK KEROUAC VÀ VÀ KHI TRO BỤI CỦA ĐOÀN MINH PHƯỢNG (2006)
Nghiên cứu này so sánh cổ mẫu hành trình trong tác phẩm Trên đường của Jack Kerouac và Và khi tro bụi của Đoàn Minh Phượng, qua đó phân tích quá trình thức tỉnh tâm linh của cá nhân trong bối cảnh xã hội hậu thế tục. Từ những trải nghiệm siêu hình và các chuyển động giao thoa văn hóa, bài viết làm nổi bật sự khủng hoảng bản sắc cá nhân như một vấn đề trung tâm của cổ mẫu hành trình. Trên cơ sở đó, nghiên cứu làm rõ đời sống như một tiến trình chuyển hoá tâm linh, nơi sự suy giảm của tâm linh chính thống đồng thời mở đường cho các mô thức tâm linh hậu thế tục trong bối cảnh diễn ngôn lai ghép Đông-Tây trỗi dậy. Khác với mô hình xã hội thế tục vốn có xu hướng phân ly và làm suy yếu vai trò của đời sống “tâm linh”, nghiên cứu này tập trung khám phá mối quan hệ giữa nhận thức siêu hình và năng lực phản tư về căn tính. Trong đó, tâm linh không còn bị đẩy ra ngoài đời sống xã hội, mà trở thành một lực lượng có sức mạnh định hình bản sắc cá nhân lẫn cộng đồng.
Hậu thế tục, trải nghiệm siêu hình, cổ mẫu hành trình, Jack Kerouac, Đoàn Minh Phượng
“BÓC LỘT VÀ KIỂM SOÁT”: CHÍNH SÁCH THỰC DÂN CỦA PHÁP TẠI HẢI DƯƠNG CUỐI THẾ KỈ XIX - ĐẦU THẾ KỈ XX
Bài viết tập trung nghiên cứu chính sách cai trị của Pháp tại Hải Dương từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, trong bối cảnh tỉnh nằm dưới chế độ “bảo hộ” theo các Hiệp ước Harmand (1883) và Patenôtre (1884). Qua đó, bài viết làm rõ hệ thống chính sách cai trị về chính trị, quân sự, kinh tế và văn hóa nhằm tăng cường kiểm soát và bóc lột một cách hiệu quả hơn. Trên cơ sở phân tích, so sánh tư liệu tiếng Pháp và tiếng Việt, kết hợp phương pháp lịch sử - logic, bài viết chỉ ra cơ chế vận hành của bộ máy cai trị. Kết quả cho thấy Pháp thiết lập hệ thống thống trị toàn diện, kiểm soát chặt đời sống chính trị - xã hội. Hải Dương trở thành trung tâm khai thác kinh tế quan trọng ở Bắc Kỳ, tạo bối cảnh cho sự chuyển biến của các phong trào yêu nước ở Hải Dương giai đoạn trước năm 1930.
Hải Dương, chính sách cai trị, khai thác thuộc địa, phong trào yêu nước
TIẾP CẬN NGHĨA LIÊN NHÂN Ở CẤP ĐỘ CÚ: SO SÁNH LÍ THUYẾT TÌNH THÁI VÀ NGỮ PHÁP CHỨC NĂNG HỆ THỐNG
Bài viết so sánh hai khung lí thuyết phân tích nghĩa liên nhân ở cấp độ cú là Tình thái của Palmer (1986) và Ngữ pháp Chức năng hệ thống của Halliday (1994). Chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu từ góc nhìn định tính, bao gồm: tổng hợp, phân tích và so sánh. Kết quả nghiên cứu cho thấy các điểm tương đồng và khác biệt của hai trường phái lí thuyết này trong việc tiếp cận cú. Điểm tương đồng bao gồm: cả hai đều quan tâm đến các thành phần động từ của cú; cả hai đều xem nghĩa liên nhân gắn liền với con người trong giao tiếp. Điểm khác biệt bao gồm: thứ nhất, lí thuyết Tình thái bắt nguồn từ ngữ pháp truyền thống, cho rằng tình thái là phạm trù ngữ pháp của động từ, trong khi NPCNHT bắt nguồn từ chức năng luận và cho rằng nghĩa liên nhân bao gồm một hệ thống phức hợp nhiều yếu tố; thứ hai, lí thuyết Tình thái xem nghĩa liên nhân mang tính đơn chiều, trong khi NPTCNHT xem nghĩa liên nhân mang tính song chiều.
nghĩa liên nhân, siêu chức năng liên nhân, tương tác, ngôn ngữ học miêu tả
TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ MỆNH ĐẾ VƯƠNG NHÌN TỪ LÍ THUYẾT DIỄN NGÔN
Bài viết vận dụng lí thuyết diễn ngôn của Mikhail Bakhtin và Michel Foucault để phân tích tiểu thuyết lịch sử Mệnh Đế vương như một không gian kiến tạo và đối thoại lịch sử. Nhìn từ lí thuyết của Bakhtin, tác phẩm được nhận diện bởi tính đối thoại, nơi nhiều tiếng nói – từ chính thống đến bên lề – cùng tồn tại và tương tác, qua đó làm phong phú cách hiểu về quá khứ. Đồng thời, hướng tiếp cận của Foucault giúp làm rõ cách các diễn ngôn quyền lực vận hành trong văn bản, góp phần xác lập các “chân lí” về chính danh, quyền lực và trật tự xã hội. Thông qua việc kết hợp hai hướng nghiên cứu của lí thuyết diễn ngôn, bài viết cho thấy Mệnh Đế vương không chỉ tái hiện lịch sử mà còn tham gia vào quá trình tái cấu trúc lịch sử. Các nhân vật và sự kiện được tổ chức trong mạng lưới diễn ngôn đa tầng, nơi các giá trị và ý nghĩa luôn ở trạng thái vận động và thương lượng. Từ đó, nghiên cứu khẳng định vai trò của văn học như một thực hành diễn ngôn có khả năng mở rộng không gian đối thoại, đồng thời góp phần nhận diện và giải cấu trúc các diễn ngôn lịch sử trong bối cảnh đương đại.
tiểu thuyết lịch sử Mệnh Đế vương, lí thuyết diễn ngôn, tính đối thoại, tri thức - quyền lực
HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU LAO ĐỘNG VIỆT NAM SANG NHẬT BẢN GIAI ĐOẠN 1992-2023: NHÌN TỪ LÍ THUYẾT LỰC “ĐẨY” – “KÉO”
Trên cơ sở vận dụng khung lí thuyết lực “đẩy” - “kéo”, kết hợp các phương pháp nghiên cứu lịch sử và logic cùng với phân tích thống kê và khảo sát thực tiễn, bài viết tập trung làm rõ những nguyên nhân thúc đẩy người lao động Việt Nam lựa chọn Nhật Bản trong giai đoạn 1992–2023. Nghiên cứu này hướng tới lí giải quyết định di cư của người lao động dưới tác động đồng thời của các lực “đẩy” trong nước và các lực “kéo” từ phía Nhật Bản, qua đó phản ánh sự tương thích về cung – cầu lao động giữa hai quốc gia. Trên cơ sở đó, bài viết khái quát thực trạng xuất khẩu lao động Việt Nam sang Nhật Bản, đồng thời phân tích các tác động về kinh tế, xã hội và đối ngoại của hoạt động này, qua đó góp phần đánh giá toàn diện hơn vai trò của xuất khẩu lao động trong tiến trình Đổi mới và hội nhập quốc tế của Việt Nam.
xuất khẩu lao động, di cư, Nhật Bản, Việt Nam, thực tập sinh
ĐẶC TRƯNG VĂN HÓA ĐÔ THỊ QUA VĂN HỌC DÂN GIAN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
Văn học dân gian (VHDG) Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM) là bộ phận đặc thù trong kho tàng VHDG Nam Bộ, hình thành trong không gian đô thị đa tộc người, năng động và giàu tính giao thoa văn hóa. Tuy giữ vai trò quan trọng, bộ phận này vẫn chưa được nghiên cứu tương xứng. Trải qua quá trình đô thị hóa và di dân, VHDG TP.HCM không mai một mà liên tục được tái tạo và thích ứng với đời sống hiện đại; môi trường lưu giữ - sáng tạo mở rộng từ truyền miệng sang xuất bản và lan truyền trên mạng xã hội. Bài viết hướng đến nhận diện các thể loại tiêu biểu và làm rõ đặc trưng nổi bật của VHDG TP.HCM ở khả năng thích ứng và sáng tạo trong bối cảnh đô thị. Nghiên cứu kết hợp phương pháp tư liệu - lịch sử - văn bản với phương pháp phân tích loại hình, qua đó phát hiện quy luật vận động của các hình thức VHDG đồng thời khái quát những giá trị thẩm mĩ và bản sắc văn hóa kết tinh trong đời sống dân gian đô thị hiện nay.
Văn hóa đô thị, văn học dân gian, Thành phố Hồ Chí Minh
CẠNH TRANH THỊ TRƯỜNG THƯƠNG MẠI GIỮA TRUNG QUỐC, MỸ VÀ NHẬT BẢN Ở TIỂU VÙNG SÔNG MEKONG (2008 - 2024)
Tiểu vùng sông Mekong, với vị trí địa – chính trị, nguồn tài nguyên phong phú và tốc độ phát triển nhanh, đã trở thành một trong những khu vực thu hút sự quan tâm mạnh mẽ của các cường quốc trên thế giới. Trong giai đoạn 2008–2024, sự can dự của Trung Quốc, Mỹ và Nhật Bản tại Tiểu vùng sông Mekong ngày càng rõ nét, đặc biệt trong lĩnh vực thương mại, là lĩnh vực thể hiện trực tiếp nhất mức độ ảnh hưởng kinh tế của mỗi nước. Dựa trên việc khảo cứu các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước, kết hợp phân tích số liệu Thống kê Thương mại Hàng hóa Quốc tế của Liên Hợp Quốc (UN Comtrade), bài viết làm rõ lợi ích chiến lược về kinh tế; quy mô, tốc độ mở rộng thị trường, cũng như lĩnh vực và biện pháp cạnh tranh thương mại của ba cường quốc tại Tiểu vùng sông Mekong; từ đó phân tích đặc điểm và tác động của vấn đề cạnh tranh kinh tế trên.
Tiểu vùng sông Mekong, cạnh tranh thương mại, Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản
NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT BỬU SƠN KỲ HƯƠNG CỦA LÝ LAN
Bài viết vận dụng khung lí thuyết tự sự học, kết hợp với phương pháp phân tích cấu trúc và thi pháp học nhằm khảo sát nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết Bửu Sơn Kỳ Hương của Lý Lan. Kết quả nghiên cứu cho thấy tác phẩm đã kiến tạo mô hình trần thuật với điểm nhìn linh hoạt, kết hợp giữa kết cấu móc xích và kết cấu đan cài, đồng thời tổ chức giọng điệu mang tính đa thanh. Bên cạnh đó, Bửu Sơn Kỳ Hương còn xây dựng các biểu tượng gắn với không gian tôn giáo và văn hóa Nam bộ. Trên cơ sở phân tích các phương diện trên, bài viết làm rõ năng lực tổ chức trần thuật của Lý Lan trong Bửu Sơn Kỳ Hương, đồng thời góp phần khẳng định xu hướng đa dạng hóa phương thức tự sự trong tiểu thuyết Việt Nam những thập niên đầu thế kỉ XXI.
Bửu Sơn Kỳ Hương, nghệ thuật trần thuật, Lý Lan, tự sự học
LIỆU PHÁP TỰ CHỮA LÀNH TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA NAGAI KAFŪ NHÌN TỪ TINH THẦN IYASHI
Nhìn từ mỹ học Nhật Bản truyền thống và tinh thần chữa lành trong văn hóa của người Nhật, bằng phương pháp cấu trúc - hệ thống, hướng tiếp cận liên văn hóa, bài viết phân tích hai liệu pháp tự chữa lành được thể hiện trong truyện ngắn của Nagai Kafū là liệu pháp nghệ thuật và liệu pháp thiên nhiên. Mục đích của nghiên cứu là khám phá tinh thần trị liệu bằng văn chương trong truyện ngắn của Nagai Kafū qua việc nhà văn kiến tạo không gian, câu chuyện, ngôn ngữ, giọng điệu… nhằm gửi gắm đến người đọc những ưu tư, trăn trở về vấn đề hiện sinh của con người. Từ đó, bài viết không chỉ khẳng định ý thức gìn giữ và phát huy bản sắc truyền thống Nhật Bản của Nagai Kafū mà còn cho thấy tinh thần chữa lành bằng văn học của ông trong sự đối sánh với xu hướng iyashi-kei bungaku (văn học chữa lành) thịnh hành ở Nhật Bản từ thập niên 1990 đến nay.
tự chữa lành, liệu pháp nghệ thuật, liệu pháp thiên nhiên, Nagai Kafū, iyashi
TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ TRỒNG VÀ CHẾ BIẾN CÀ PHÊ Ở VIỆT NAM
Việc tổng quan các nghiên cứu về trồng và chế biến cà phê tại Việt Nam cho thấy những khoảng trống về nội dung, hướng tiếp cận, phương pháp nghiên cứu cần được bổ sung. Bài báo này đã phát hiện ra những khoảng trống sau: (1) các nghiên cứu về kĩ thuật và mô hình canh tác phù hợp trong bối cảnh biến đổi khí hậu và trong thời kỳ hội nhập; các nghiên cứu về tích hợp chuỗi giá trị bền vững, nâng cao giá trị gia tăng của cà phê thông qua ứng dụng công nghệ cao; (2) các nghiên cứu định lượng, nghiên cứu thực tiễn tại địa phương làm cơ sở khoa học cho việc ra quyết định chính sách; (3) các nghiên cứu tận dụng lợi thế tại địa phương để xây dựng thương hiệu cà phê đặc sản và phát triển cà phê theo hướng đa giá trị.
YAN LIANKE’S DREAM OF DING VILLAGE: A CULTURAL PERSPECTIVE
The study of literature from a cultural perspective is an early yet enduring research orientation that continues to attract scholarly attention. As the cradle of the Yellow River civilization, China has long been regarded as one of the birthplaces of world culture. Exploring Chinese literature allows readers not only to perceive the philosophical and humanistic ideas conveyed by writers but also to gain deeper insight into the nation’s rich and ancient cultural values. In particular, in the case of Yan Lianke, a leading figure in contemporary Chinese literature, the integration between traditional Chinese culture and literature has become the hallmark of his artistic identity. Among his major works, Dream of Ding Village stands out as one of the most representative examples of this cultural-literary integration.
Culture, Dream of Ding Village, Yan Lianke, dualism, symbolism, character, structure
lí luận văn học, văn học nước ngoài, văn học so sánh
Bản quyền (c) 2025 Journal of Science Social Science
THE INSTITUTIONAL DEFICIT IN WATER GOVERNANCE OF THE MEKONG RIVER AND ITS IMPLICATIONS FOR VIETNAM
This paper examines the institutional deficiencies in water governance across the Mekong River Basin and their profound impacts on Vietnam, the lowest downstream country and one of the most vulnerable to hydrological changes. By synthesizing secondary sources and comparing four key regional cooperation mechanisms (MRC, GMS, LMC, and LMI), the study reveals that the existing institutional network in the Mekong Basin remains fragmented, legally non-binding, and lacks effective coordination. These weaknesses have resulted in asymmetrical power relations, uneven benefit-sharing, and increased ecological and social vulnerability in downstream areas, particularly the Mekong Delta in Vietnam. By interdisciplinary research methods, historical methods, policy analysis methods, etc, the paper explores Vietnam’s multi-level responses, including regional water diplomacy, bilateral and multilateral cooperation, and domestic adaptation policies. It argues that the root cause of the current crisis lies not only in the upstream states’ exploitation but also in the structural insufficiency of basin-wide governance mechanisms. Strengthening institutional capacity and establishing a transparent, equitable, and sustainable framework for transboundary water management are therefore essential to ensure the long-term resilience of the Mekong Basin.
Water governance, Mekong River, Institutional capacity, Transboundary water management, Vietnam
KHUYẾN NGHỊ KHÔNG GIAN PHÁT TRIỂN VÙNG CHUYÊN CANH VÀ CHỈ DẪN ĐỊA LÍ CÀ PHÊ ARABICA TẠI TỈNH SƠN LA
Nghiên cứu đã tích hợp hệ thống thông tin địa lí (GIS) và phương pháp phân tích thứ bậc (AHP) nhằm đánh giá thích nghi sinh thái của cây cà phê Arabica tại khu vực Mai Sơn, tỉnh Sơn La. Bản đồ thích nghi sinh thái được xây dựng và kiểm chứng với độ chính xác đạt 88%. Kết quả cho thấy 44,9% diện tích có mức thích nghi cao (S1) và 32,6% diện tích có mức thích nghi trung bình (S2), tạo cơ sở khoa học để xác định 65.735 ha vùng định hướng phát triển chuyên canh theo ba mức ưu tiên; và đề xuất mở rộng không gian chỉ dẫn địa lí cà phê Arabica (46,32% diện tích tự nhiên). Kết quả nghiên cứu góp phần làm rõ vai trò của bản đồ thích nghi sinh thái trong phát triển vùng chuyên canh và chỉ dẫn địa lí cà phê Arabica ở tỉnh Sơn La.
AHP, coffea Arabica, GIS, Mai Sơn, MCDM, vùng chuyên canh, chỉ dẫn địa lí
TRUYỀN THÔNG BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU - GÓC NHÌN TOÀN CẦU: THỰC TRẠNG, XU HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP
Nghiên cứu này phân tích thực trạng, xu hướng và giải pháp trong truyền thông về biến đổi khí hậu (BĐKH) từ góc nhìn toàn cầu. Truyền thông về BĐKH đã phát triển từ việc chỉ tập trung vào dữ liệu khoa học sang phương pháp tiếp cận lấy công chúng làm trung tâm. Tuy nhiên, lĩnh vực này vẫn đối mặt với những thách thức lớn, bao gồm sự phân cực chính trị trong nhận thức về BĐKH, sự lan truyền của thông tin sai lệch trên nền tảng số và khó khăn trong việc diễn giải các nội dung khoa học phức tạp. Trong bối cảnh Việt Nam là một trong những quốc gia chịu tác động nặng nề nhất từ BĐKH, việc nâng cao hiệu quả truyền thông là cấp thiết. Nghiên cứu đề xuất tận dụng công nghệ số, xây dựng hệ thống kiểm chứng thông tin, điều chỉnh thông điệp phù hợp với từng nhóm đối tượng và tăng cường hợp tác giữa các bên liên quan nhằm đảm bảo truyền tải thông tin chính xác, từ đó góp phần thay đổi nhận thức và thúc đẩy các hành động thích ứng với BĐKH.
biến đổi khí hậu, truyền thông, góc nhìn toàn cầu
PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG SINH KẾ NUÔI TRỒNG THỦY SẢN VÙNG VEN BIỂN NAM ĐỊNH TRONG BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
Nuôi trồng thủy sản là một trong những sinh kế chủ đạo tại vùng ven biển Nam Định nhưng đang đứng trước nhiều thách thức cả về tự nhiên và kinh tế; trong đó biến đổi khí hậu là một yếu tố làm gia tăng rủi ro. Dựa trên khung phân tích sinh kế của DFID, nghiên cứu này tập trung đánh giá thực trạng phát triển sinh kế nuôi trồng thủy sản tại vùng ven biển Nam Định thông qua phỏng vấn sâu các cán bộ, chuyên gia tại các địa phương vào tháng 6 - 8/2024 và số liệu thống kê trong giai đoạn 2010 - 2023. Kết quả cho thấy người dân chủ yếu sử dụng mô hình nuôi truyền thống, hiệu quả nhưng rủi ro cao, dễ bị tổn thương trước dịch bệnh và biến động thị trường; đặc biệt là rủi ro về thời tiết do biến đổi khí hậu. Hạn chế về vốn, kĩ thuật và liên kết tiêu thụ cũng cản trở việc mở rộng quy mô sản xuất. Nghiên cứu đề xuất các giải pháp góp phần định hướng phát triển sinh kế nuôi trồng thủy sản bền vững cho cộng đồng ven biển Nam Định thích ứng với biến đổi khí hậu.
sinh kế bền vững, nuôi trồng thủy sản, ven biển Nam Định, biến đổi khí hậu
PHỤ NỮ TRONG HOÀNG CUNG TRIỀU LÝ VỚI ĐỜI SỐNG CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI ĐẠI VIỆT THẾ KỈ XI-XIII
Trong sử liệu Việt Nam trung đại, sự hiện diện của phụ nữ hoàng cung xuất hiện tản mạn, chủ yếu nhắc đến thân thế hoặc đức hạnh hơn là phản ánh vai trò chính trị của họ. Khoảng trống này đặt ra yêu cầu nhận diện lại vị trí của phụ nữ trong hoạt động quản trị quốc gia. Trên cơ sở đó, bài viết khảo sát những trường hợp phụ nữ hoàng cung triều Lý được chính sử ghi chép tương đối rõ, như những nhân vật có đóng góp đáng kể đối với đời sống chính trị - xã hội thế kỉ XI-XIII. Bằng việc vận dụng những gợi mở từ hướng nghiên cứu lịch sử phụ nữ và lịch sử giới nhằm nhận diện vị trí và vai trò của từng cá nhân trong bối cảnh chính trị đương thời, bài viết phân tích ba phương thức tham dự quyền lực tiêu biểu: nhiếp chính, hôn nhân chính trị và kế vị. Qua đó, bài viết làm rõ những điều kiện lịch sử - xã hội – văn hoá tạo môi trường cho phụ nữ hoàng cung triều Lý tham gia trị nước và góp phần duy trì ổn định triều đình. Đồng thời, cho thấy việc tiếp cận sử liệu từ góc độ lịch sử giới giúp phát hiện những hình thức tham dự chính trị vốn ít được chính sử nhấn mạnh.
Vương triều Lý, phụ nữ hoàng cung, thái hậu, hoàng hậu, công chúa
UNDERSTANDING COPING RESPONSES TO DATING VIOLENCE AMONG UNIVERSITY STUDENTS IN HANOI
This study explores the factors influencing preschool teachers' behavioral intentions to use artificial intelligence (AI) to support children with speech delays. Grounded in the Technology Acceptance Model (TAM) and the Unified Theory of Acceptance and Use of Technology (UTAUT), the research analyzes factors such as performance expectancy, effort expectancy, social influence, facilitating conditions, attitude toward technology, and difficulty in adapting to new technology. To this end, 355 preschool teachers were surveyed. The findings reveal that social influence, effort expectancy, and concerns about losing direct interaction have the most significant impact on teachers' behavioral intentions. In contrast, performance expectancy does not have a significant effect on the intention to use AI. This study sheds light on the drivers and barriers to AI adoption in early childhood education, with implications for supporting children with speech delays.
artificial intelligence in education, preschool teacher behavioral intention, speech delay intervention, technology acceptance model (TAM), unified theory of acceptance and use of technology (UTAUT), inclusive education support