HOÀNG HẬU TỐNG THỊ LAN NHÌN TỪ DIỄN NGÔN LỊCH SỬ ĐẾN DIỄN NGÔN VĂN HỌC (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP TỪ DỤ THÁI HẬU CỦA TRẦN THÙY MAI)
DOI:
https://doi.org/10.18173/2354-1067.2026-0024Từ khóa:
diễn ngôn lịch sử, diễn ngôn văn học, quyền lực/ tri thức, Từ Dụ thái hậuTóm tắt
Hoàng hậu Tống Thị Lan là vị hoàng hậu đầu tiên gắn liền với sự mở đầu của vương triều nhà Nguyễn và trở thành đối tượng thẩm mĩ trong nhiều tác phẩm văn học. Nghiên cứu này vận dụng lí thuyết diễn ngôn của Michel Foucault để xem xét hình tượng hoàng hậu Tống Thị Lan trong sự đối sánh giữa diễn ngôn lịch sử và văn học (nghiên cứu trường hợp Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai). Hoàng hậu được xem xét như một “điểm tụ” của quyền lực mà ở đó – diễn ngôn lịch sử và diễn ngôn văn học thực hành theo những phương thức khác nhau. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng: trong khi diễn ngôn lịch sử vận hành như một cơ chế hợp thức hóa tri thức về nữ giới trong không gian quyền lực cung đình thì diễn ngôn văn học lại tái phân phối quyền phát ngôn đồng thời định vị và khôi phục những tri thức về chủ thể nữ bị che khuất trong lịch sử. Trên cơ sở đó, nhiều vấn đề quan trọng liên quan đến thân phận nữ giới trong chế độ xã hội quân chủ đã được đặt ra. Hướng nghiên cứu này cũng góp phần khẳng định khả năng ứng dụng lí thuyết diễn ngôn của M. Foucault trong việc nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại.
Tài liệu tham khảo
- AbdullaAlmaaroof, A. R., Hamid, L. N., & Abdullah, E. R. (2022). Applying Michel Foucault’s power theory in Shakespeare’s King Lear. International Journal of Health Sciences, 1790–1796. https://doi.org/10.53730/ijhs.v6nS5.9876
- Anne, B.R. (2014). Making sense of euthanasia: A Foucauldian discourse analysis of death and dying [Doctoral dissertation in philosophy]. Massey University.
- Antzus, R.I. (2024). Biopolitics in “The Brief and Frightening Reign of Phil”, by George Saunders. Journal of English Studies, 22, 3–28. https://doi.org/10.18172/jes.5619
- Apriyani, T., & Rosly, N. J. Bt. (2024). Power relations in the novel My Name is Alam by Leila S. Chudori. Journal of Linguistics, Literature, and Culture, 6(1), 128–136. https://doi.org/10.12928/notion.v6i1.10184
- Đặng, V.T, & Đặng, T.T. (2019). 54 vị hoàng hậu Việt Nam. NXB Hồng Đức, Hà Nội.
- Gary, G. (2017). Dẫn luận về Foucault. NXB Hồng Đức, Hà Nội.
- Huỳnh, T.D. (2025). Phản đề truyền thống trong Kim sí điểu (garuda) của Yi Mun-yol nhìn từ góc độ diễn ngôn trần thuật. Journal of Science Social Science, 23–30. https://doi.org/10.18173/2354-1067.2024-0045
- Ismael, H., & Saleh, H. (2023). The discursive strategies of power and female resistance in margret atwood’s the handmaid’s tale: A foucauldian reading. Humanities Journal of University of Zakho, 11(3), 555–561. https://doi.org/10.26436/hjuoz.2023.11.3.1096
- Khalaf, S. H., & M. Saeed, R. A. (2023). A foucaultian reading of resistance in chinua achebe’s novel "things fall apart". Journal of language studies, 7(2), 306–321. https://doi.org/10.25130/lang.7.2.15
- Lê, T. G. (2023). Diễn ngôn lịch sử trong tiểu thuyết của Hoàng Quốc Hải. Tạp chí Khoa học Đại học Văn hiến, 9(4), 46–57. https://doi.org/10.58810/vhujs.9.4.2023.700
- Michel, F. (2024a). Giám sát và trừng phạt – nguồn gốc nhà tù. NXB Tri thức, Hà Nội.
- Michel F.. (2024b). Lịch sử tính dục. NXB Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.
- Nguyễn, T.H. (2018). Diễn ngôn về giới nữ trong văn xuôi nữ việt Nam đương đại (khảo sát sáng tác của Dạ Ngân, Y Ban, Lý Lan, Nguyễn Thị Thu Huệ). [Luận văn]. Học viện Khoa học Xã hội.
- Nguyễn, T.V.A. (2017). Diễn ngôn về giới nữ trong văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam [Luận án]. Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.
- Phạm, X.T. (2025). Rồi cuối cùng Foucault cũng đến! Tạp chí Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật, 1(3), 135–138. https://doi.org/10.64711/1tqg8428
- Quốc Sử Quán Triều Nguyễn. (1997). Đại Nam thực lục (Tập 1). NXB Thuận Hóa, Huế.
- Quốc Sử Quán Triều Nguyễn. (2006). Đại Nam liệt truyện (tập 2). NXB Thuận Hóa, Huế.
- Raoufzadeh, N., Basirizadeh, F. S., & Birgani, S. Z. (2020). A Foucauldian Reading: Power in Awakening by Kate Chopin. Budapest International Research and Critics Institute (BIRCI-Journal): Humanities and Social Sciences, 3(1), 159–166. https://doi.org/10.33258/birci.v3i1.731
- Sara, M. (2021). Michel Foucault. NXB Dân trí, Hà Nội.
- Thái, P.V.A. (2016a). Lịch sử từ điểm nhìn nữ giới. https://lyluanphebinh.vn/tin-tuc/Nghien-cuu-trao-doi/2484/LICH-SU-TU-DIEM-NHIN-NU-GIOI
- Thái, P.V.A. (2016b). Văn xuôi thế hệ các nhà văn nữ sau 1975 - Nhìn từ diễn ngôn giới. http://huc.edu.vn/van-xuoi-cac-nha-van-nu-the-he-sau 1975-nhin-tu-dien-ngon-gioi-124-vi.htm
- Trần, Q.C, & Trần, V.Q. (2011). Các đời vua chúa nhà Nguyễn chín chúa, mười ba vua. NXB Thuận Hóa, Huế.
- Trần,T.M. (2019a). Từ Dụ thái hậu (Quyển hạ). NXB Phụ nữ, Hà Nội.
- Trần, T.M. (2019b). Từ Dụ thái hậu (Quyển thượng). NXB Phụ nữ, Hà Nội.
- Trần, V. T. (2024). Văn học như một diễn ngôn—Lí thuyết diễn ngôn của M. Foucault và văn học sử Việt Nam. NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội.
- Universitas Islam Lamongan, Widyaiswara, T., Affandy, A. N., & Universitas Muhammadiyah Surabaya3. (2022). Discourse analysis in sequence novels by Leila S. Chudori (2012, 2017). Journal of Applied Studies in Language, 6(1), 100–107. https://doi.org/10.31940/jasl.v6i1.347
- Vũ, T.H. (2025). Diễn ngôn về giới nữ trong tiểu thuyết lịch sử Từ Dụ thái hậu của Trần Thuỳ Mai. Journal of Science Social Science, 35–42. https://doi.org/10.18173/2354-1067.2025-0004
- Yasif, A.F, & Md. Mijanur Rahman. (2021). Impact of Foucauldian Discourse on Feminism and Postcolonial Studies. British Journal of Arts and Humanities, 1–10. https://doi.org/10.34104/bjah.021010wf10
