KHIẾM KHUYẾT VÀ BỊ ĐỊNH HÌNH BỞI NGƯỜI KHÁC: NHÌN NHẬN NỮ GIỚI TRONG TRUYỆN THƠ NÔM TỪ LÍ THUYẾT “NHÃN QUAN NAM GIỚI”
DOI:
https://doi.org/10.18173/2354-1067.2026-0022Từ khóa:
lí thuyết “nhãn quan nam giới”, truyện thơ Nôm, chủ thể nữ giới, khiếm khuyết, bị định hìnhTóm tắt
Vận dụng lí thuyết “nhãn quan nam giới” (male gaze) và phê bình nữ quyền, bài viết khảo sát hệ thống truyện thơ Nôm chủ đề tình yêu - hôn nhân để làm rõ sự kiến tạo hình tượng người nữ dưới nhãn quan của nam giới. Bằng các phương pháp nghiên cứu liên ngành (thống kê, phân tích cấu trúc - hệ thống), tác giả tập trung giải mã các ký hiệu ngôn ngữ miêu tả ngoại hình, không gian khuê các và diễn ngôn tự tình của nhân vật nữ. Kết quả nghiên cứu cho thấy, người nữ trong truyện thơ Nôm thường hiện thân như một “sản phẩm” của ý thức hệ nam quyền: dịu dàng, yếu đuối và u sầu, đóng vai trò là đối tượng thẩm mĩ hoặc “vật trang trí” cho văn chương nam giới. Bài viết hé lộ cơ chế thao túng của nam tác giả và những định kiến giới cố hữu trong bối cảnh lịch sử trung đại. Nghiên cứu không chỉ làm nổi bật vị trí bị động của người nữ mà còn cung cấp một hướng tiếp cận mới về quan hệ quyền lực giới tính trong văn học trung đại Việt Nam, góp phần gợi mở cho các nghiên cứu về giới hiện đại.
Tài liệu tham khảo
- Bourdieu, P. (2017). Sự thống trị của nam giới (Lê Hồng Sâm dịch). NXB Tri thức, Hà Nội.
- Bùi, T. N. H. (2016). Về cách xây dựng nhân vật trong truyện Nôm. Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, 390, 71–74.
- Đặng, T. C. (2011). Chinh phụ ngâm khúc và hai bản dịch Nôm (Dương Phong tuyển chọn). NXB Văn học, Hà Nội.
- Đặng, T. L. (1968). Nhân vật phụ nữ qua một số truyện Nôm. Tạp chí Văn học, 2+3, 102–114.
- Hà, T. V. (2004). Nghiên cứu so sánh loại tiểu thuyết Tài tử giai nhân ở một số nước trong thời kỳ trung đại (Trung Quốc, Việt Nam, Nhật Bản, Triều Tiên) [Luận án Tiến sĩ Ngữ văn, Viện Khoa học xã hội vùng Đông Nam Bộ].
- Hồ, K. V. (2022). Những cuộc đối thoại về giới tính trong Lục Vân Tiên. Tuần báo Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh, 32-33, 14–15.
- Kiều, T. H. (2007). Truyện Nôm lịch sử phát triển và thi pháp thể loại. NXB Giáo dục, Hà Nội.
- Kiều, T. H. (2022). Thơ Nôm Hồ Xuân Hương. NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội.
- Lacan, J. (2005). Kỳ quan của văn hóa thị giác: Tổng luận về văn hóa thị giác (Ngô Quỳnh chủ biên). NXB Đại học Nhân dân Trung Quốc. (吴琼编: 《视觉文化的奇观: 视觉文化总论》，北京: 中国人民大学出版社，2005 年).
- Lê, V. Q., Kiều, T. H., Vũ, N. K., & Nguyễn, T. X. (2000). Tổng tập văn học Việt Nam (Tập 10 và Tập 13). NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội.
- Lam, M. B. (1997). Truyện Kiều dưới góc nhìn văn học nữ quyền (Phạm Chi dịch). Tạp chí American Journal, 23(2), 27–53.
- Mulvey, L. (1975). Visual pleasure and narrative cinema. Screen, 16(3), 6–18. https://doi.org/10.1093/screen/16.3.6
- Nguyễn, Đ. T. (2014). Nhân vật nữ trong truyện Nôm và vấn đề tài sắc mệnh. Tạp chí Đại học Sài Gòn niên san Bình luận văn học 2013-2014, 104–114.
- Nguyễn, H. T. (1993). Truyện Hoa Tiên (Vũ Đãi Vấn nhuận sắc). Sở Văn hóa Thông tin Hà Tĩnh.
- Nguyễn, T. C. (1993). Hình tượng nhân vật phụ nữ trong truyện Nôm Tài tử giai nhân [Luận án Phó Tiến sĩ Văn học, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội].
- Phạm, T. T. T., Nguyễn, N. L., Nguyễn, T. Á., & Nguyễn, T. L. A. (2024). Tìm hiểu một số truyện thơ Nôm bình dân dưới góc nhìn về giới. Tạp chí Khoa học Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, 21(11), 2040–2051. https://doi.org/10.54607/hcmue.js.21.11.4543
- Tạ, C. Đ. T. (2006). Sử Việt đọc vài quyển. Văn Mới.
- Trần, Đ. H. (1995). Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại. NXB Văn hóa Thông tin, Hà Nội.
- Trần, N. T. (2012). Văn học Việt Nam từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX. NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội.
- Trần, N. T. (2017). Nhà thơ nam giới hư cấu giọng nữ (Thi học văn hóa và bài thơ Mưa xuân của Nguyễn Bính). Tạp chí Sông Hương Online. http://tapchisonghuong.com.vn/tin-tuc/p7/c98/n24921/Nha-tho-nam-gioi-hu-cau-giong-nu-Thi-hoc-van-hoa-va-bai-tho-Mua-xuan-cua-Nguyen-Binh.html
- Trương, H. M. (2008). Nam giới sáng tác giọng nữ: Nghiên cứu hiện tượng nam giới hóa trang thành nữ giới trong văn học Trung Quốc cổ điển. Nhân dân xuất bản xã. (张晓梅, 男子作闺音-中国古典文学中的男扮女装现象研究, 人民出版社, 北京, 2008 年).
- Vũ, T. (2023). Văn học Việt Nam thế kỉ XVIII-XIX trong bối cảnh văn hóa thời Lê mạt – Nguyễn. NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội.
