THU, CHI CỦA CHÍNH QUYỀN LÀNG XÃ Ở BẮC KỲ ĐẦU THẾ KỈ XX QUA HƯƠNG ƯỚC CẢI LƯƠNG: TRƯỜNG HỢP HUYỆN CẨM KHÊ, TỈNH PHÚ THỌ
DOI:
https://doi.org/10.18173/2354-1067.2026-0030Từ khóa:
hương ước cải lương, tài chính làng xã, Bắc Kỳ, Cẩm Khê, chính sách thuộc địaTóm tắt
Năm 1883 và 1884, triều Nguyễn lần lượt kí hiệp ước Harmand và Patenôtre, Việt Nam chính thức trở thành thuộc địa của thực dân Pháp. Chính quyền thuộc địa Pháp đã tìm cách can thiệp vào bộ máy chính quyền làng xã của người Việt thông qua chính sách cải lương hương chính, trong đó có việc chỉnh đốn lại việc thu, chi của chính quyền làng xã ở Bắc Kỳ. Trên cơ sở khai thác hơn bốn mươi bản hương ước cải lương, bài viết tập trung phân tích và phục dựng lại bức tranh tài chính của các làng xã thuộc huyện Cẩm Khê (tỉnh Phú Thọ) – một địa bàn thuộc vùng trung du miền núi Bắc Kỳ, bao gồm các khoản thu, chi và cơ chế, biện pháp quản lý thu, chi của làng xã được quy định trong hương ước cải lương huyện Cẩm Khê. Nghiên cứu góp phần làm rõ chính sách cải lương hương chính của thực dân Pháp ở địa bàn ngoài đồng bằng Bắc Bộ, thấy được điểm tương đồng, khác biệt giữa Cẩm Khê và các địa bàn khác; chỉ ra được sự kiểm soát, áp đặt các quy chế tài chính của chính quyền thực dân Pháp đối với các làng xã, bên cạnh sự tồn tại của cơ chế tự quản truyền thống của các làng xã ở huyện Cẩm Khê.
Tài liệu tham khảo
- Nguyễn, D. B., & Nguyễn, T. H. (2015). Sổ chi thu của làng xã Bắc Ninh (1921 - 1945) qua hương ước cải lương. Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, 6, 61 – 66.
- Nguyễn, L. D. (2010). Một vài nét về hương ước cải lương của huyện Hoàn Long, tỉnh Hà Đông. Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, 10, 45-55.
- Hương ước làng Vực Câu, tổng Phú Khê, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, soạn năm 1932, kí hiệu HU00004651, lưu tại Thư viện Viện TTKHXH.
- Hương ước làng Tang Châu, tổng Trương Xá, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, soạn năm 1932, kí hiệu HU00004669, lưu tại Thư viện Viện TTKHXH.
- Hương ước làng Hiền Đa, tổng Trương Xá, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, soạn năm 1932, kí hiệu HU00003543, lưu tại Thư viện Viện TTKHXH.
- Hương ước làng Tiên Động, tổng Phương Xá, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, soạn năm 1932, kí hiệu HU00003542, lưu tại Thư viện Viện TTKHXH.
- Hương ước làng Trung Hà, tổng Trương Xá, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, soạn năm 1932, kí hiệu HU00004656, lưu tại Thư viện Viện TTKHXH.
- Hương ước làng Phú Lạc, tổng Trương Xá, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, soạn năm 1932, kí hiệu HU00004670, lưu tại Thư viện Viện TTKHXH.
- Hương ước làng Thụy Liễu, tổng Vân Bán, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, soạn năm 1932, kí hiệu HU00004665, lưu tại Thư viện Viện TTKHXH.
- Hương ước làng Tuy Lộc, tổng Phương Xá, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, soạn năm 1932, kí hiệu HU00004394, lưu tại Thư viện Viện TTKHXH.
- Hương ước làng Bình Phú, tổng Phú Khê, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, soạn năm 1932, kí hiệu HU00002465, lưu tại Thư viện Viện TTKHXH.
- Hương ước làng Yên Tập, tổng Phú Khê, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, soạn năm 1932, kí hiệu HU00004657, lưu tại Thư viện Viện TTKHXH.
- Hương ước làng Sơn Tình, tổng Phú Khê, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, soạn năm 1932, kí hiệu HU00004655, lưu tại Thư viện Viện TTKHXH.
- Hương ước làng Cát Trù, tổng Điêu Lương, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, soạn năm 1932, kí hiệu HU00002466, lưu tại Thư viện Viện TTKHXH.
- Hương ước làng Khổng Tước, tổng Vân Bán, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, soạn năm 1932, kí hiệu HU00004668, lưu tại Thư viện Viện TTKHXH.
- Hương ước làng Thổ Khối, tổng Phương Xá, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, soạn năm 1932, kí hiệu HU00004395, lưu tại Thư viện Viện TTKHXH.
- Hương ước làng Văn Khúc, tổng Điêu Lương, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, soạn năm 1942, kí hiệu HU00004660, lưu tại Thư viện Viện TTKHXH.
- Hương ước làng Phượng Vỹ, tổng Vân Bán, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, soạn năm 1932, kí hiệu HU00004666, lưu tại Thư viện Viện TTKHXH.
- Hương ước làng Ngô Xá, tổng Vân Bán, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, soạn năm 1932, kí hiệu HU00004667, lưu tại Thư viện Viện TTKHXH.
- Hương ước làng Phương Xá, tổng Phương Xá, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, soạn năm 1932, kí hiệu HU00004676, lưu tại Thư viện Viện TTKHXH.
- Hương ước làng Tạ Xá, tổng Phú Khê, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, soạn năm 1932, kí hiệu HU00004652, lưu tại Thư viện Viện TTKHXH.
- Hương ước xã Vân Bán, tổng Vân Bán, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, soạn năm 1932, kí hiệu HU00004664, lưu tại Thư viện Viện TTKHXH.
- Hương ước xã Sơn Cương, tổng Văn Phú, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, soạn năm 1932, kí hiệu HU00004658, lưu tại Thư viện Viện TTKHXH.
- Hương ước xã Cấp Dẫn, tổng Vân Bán, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, soạn năm 1932, kí hiệu HU00002467, lưu tại Thư viện Viện TTKHXH.
- Hương ước xã Hoàng Lương, tổng Phương Xá, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, soạn năm 1923, kí hiệu HU00004677, lưu tại Thư viện Viện TTKHXH.
- Hương ước xã Sai Nga, tổng Văn Phú, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, soạn năm 1932, kí hiệu HU00004673, lưu tại Thư viện Viện TTKHXH.
- Hương ước xã Phiên Quân, tổng Trương Xá, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, soạn năm 1932, kí hiệu HU00004671, lưu tại Thư viện Viện TTKHXH.
- Nguyễn, T. H, (2016). Hương ước cải lương tỉnh Bắc Ninh (1921- 1944). [Luận án Tiến sĩ Lịch sử, trường Đại học Sư phạm Hà Nội].
- Trịnh, T. H, (2021). Quản lí làng xã ở tỉnh Thái Bình qua hương ước cải lương từ năm 1921 đến năm 1945. [Luận án tiến sĩ Lịch sử, trường Đại học Sư phạm Hà Nội].
- Trần, V. M. (1924). Cải lương thực lục. Nhà in Kim Đức Giang. Hà Nội.
- Đỗ, H. N., & Phạm. Q. T. (2018). Việc thu thuế trong làng xã qua tư liệu hương ước cải lương tỉnh Thái Nguyên. Tạp chí Khoa học & Công nghệ Đại học Thái Nguyên, 183 (07), 57 - 61.
- Nguyễn, V. T., & Lê, V. P. (1927). Về việc Cải lương hương chính ở Bắc Kỳ. Nhà in Tonkinoise. Hà Nội.
- Hoàng, T. (1992). Nghị định chỉnh đốn lại Hương hội các xã An Nam ở Bắc Kỳ (Bằng chữ Quốc ngữ). Nhà in Kim Đức Giang. Hà Nội.
- Viện Sử học (1990). Nông dân và nông thôn Việt Nam thời cận đại (tập 1). NXB Khoa học – Xã hội. Hà Nội.
