PHỤ NỮ TRONG HOÀNG CUNG TRIỀU LÝ VỚI ĐỜI SỐNG CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI ĐẠI VIỆT THẾ KỈ XI-XIII
DOI:
https://doi.org/10.18173/2354-1067.2026-0005Từ khóa:
Vương triều Lý, phụ nữ hoàng cung, thái hậu, hoàng hậu, công chúaTóm tắt
Trong sử liệu Việt Nam trung đại, sự hiện diện của phụ nữ hoàng cung xuất hiện tản mạn, chủ yếu nhắc đến thân thế hoặc đức hạnh hơn là phản ánh vai trò chính trị của họ. Khoảng trống này đặt ra yêu cầu nhận diện lại vị trí của phụ nữ trong hoạt động quản trị quốc gia. Trên cơ sở đó, bài viết khảo sát những trường hợp phụ nữ hoàng cung triều Lý được chính sử ghi chép tương đối rõ, như những nhân vật có đóng góp đáng kể đối với đời sống chính trị - xã hội thế kỉ XI-XIII. Bằng việc vận dụng những gợi mở từ hướng nghiên cứu lịch sử phụ nữ và lịch sử giới nhằm nhận diện vị trí và vai trò của từng cá nhân trong bối cảnh chính trị đương thời, bài viết phân tích ba phương thức tham dự quyền lực tiêu biểu: nhiếp chính, hôn nhân chính trị và kế vị. Qua đó, bài viết làm rõ những điều kiện lịch sử - xã hội – văn hoá tạo môi trường cho phụ nữ hoàng cung triều Lý tham gia trị nước và góp phần duy trì ổn định triều đình. Đồng thời, cho thấy việc tiếp cận sử liệu từ góc độ lịch sử giới giúp phát hiện những hình thức tham dự chính trị vốn ít được chính sử nhấn mạnh.
Tài liệu tham khảo
[1] Yu Insun, (2024). “So sánh nhận thức lịch sử Việt Nam của Lê Văn Hưu và Ngô Sĩ Liên”. Trong: Trần Tuyết Nhung & Anthony Reid (chủ biên), Việt Nam lịch sử không biên giới. Omega+, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, 66-98.
[2] BT Tỉnh, (2009). Phụ nữ và giới. NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
[3] TN Thìn, (2010). “Từ thực tiễn văn học Việt Nam, góp thêm một tiếng nói phương pháp luận vào cuộc thảo luận quốc tế về vấn đề Nho giáo và nữ quyền”. Tạp chí Triết học, số 2, 15-23.
[4] TTH Phúc, (2011). “Một số quan điểm về phụ nữ trong lịch sử tư tưởng trước Mác”. Tạp chí Nghiên cứu gia đình và giới, 2(21), 23-36.
[5] LT Thục, (2012). “Bình đẳng giới trong lãnh đạo chính trị ở Việt Nam nhìn từ góc độ cấu trúc”. Tạp chí Nghiên cứu gia đình và giới, số 3, 27-41.
[6] Zaytseva TI, (2016). “Lịch sử giới của giới tinh hoa cầm quyền trong bối cảnh các nghiên cứu trung cổ của các học giả Đức và Pháp”. Proslogion: Studies in Medieval and Early Modern Social History and Culture, 2(14), 218-243.
[7] Thu Hiền (sưu tầm, biên soạn), (2014). Những người phụ nữ nổi tiếng trong lịch sử Việt Nam. NXB Văn hóa Thông tin, Hà Nội.
[8] NV Cường, (2009). “Hoàng thái hậu Ỷ Lan qua các nguồn sử liệu”. Kỉ yếu Hội thảo khoa học 1000 năm Vương triều Lý và kinh đô Thăng Long. NXB Thế giới, Hà Nội, 61-73.
[9] TV Lạng, (2009). “Về mối quan hệ thân tộc của nhà Lý trên đất Bắc Giang”. Kỉ yếu Hội thảo khoa học 1000 năm Vương triều Lý và kinh đô Thăng Long. NXB Thế giới, Hà Nội, 565-574.
[10] TTT Hà, (2009). “Chính sách dân tộc của vương triều Lý qua trường hợp phò mã Dương Tự Minh”. Kỉ yếu Hội thảo khoa học 1000 năm Vương triều Lý và kinh đô Thăng Long. NXB Thế giới, Hà Nội, 555-564.
[11] TQ Vượng, (2013). Phụ nữ Việt Nam từ góc nhìn văn hóa. NXB Văn hóa Thông tin & Viện Văn hóa, Hà Nội.
[12] Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam & Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, (1996). Những gương mặt phụ nữ Việt Nam (qua tư liệu Hán Nôm). NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội.
[13] NQ Ngọc (chủ biên), (2022). Vương triều Lý (1009-1226). NXB Hà Nội.
[14] TTT Hà, (2020). “Giáo dục và khoa cử Nho học thời Lý (thế kỉ XI-XIII)”. Tạp chí Khoa học Đại học Sài Gòn, số 70, 3-13.
[15] NT Hiền & ĐTL Huệ, (2020). “Cống phẩm trong mối quan hệ giữa địa phương và chính quyền trung ương dưới triều Lý (1009-1225) qua nguồn tư liệu thư tịch cổ của Việt Nam”. Tạp chí Khoa học Đại học Sư phạm Hà Nội, 65(5), 140-152.
[16] PH Lê (chủ biên), (2017). Lịch sử Việt Nam, Tập 1. NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội.
[17] ĐM Huấn, (2009). “Định đô Thăng Long: Bài học về giữ vững an ninh, ổn định và phát triển đất nước”. Kỉ yếu Hội thảo khoa học 1000 năm Vương triều Lý và kinh đô Thăng Long. NXB Thế giới, Hà Nội, 104-108.
[18] PĐ Anh, (2015). Mô hình tổ chức Nhà nước ở Việt Nam thế kỉ X-XIX. NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội.
[19] TQ Vượng, (1998). Cơ sở văn hóa Việt Nam. NXB Giáo dục, Hà Nội.
[20] NS Liên & các sử thần nhà Lê, (2009). Đại Việt sử ký toàn thư, Tập 1. NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội.
[21] Quốc sử quán triều Nguyễn, (1998). Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Tập 1. NXB Giáo dục, Hà Nội.
[22] TQ Vượng (dịch), (2005). Việt sử lược. NXB Thuận Hóa – Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây.
[23] Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam & Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, (1996). Những gương mặt phụ nữ Việt Nam qua tư liệu Hán Nôm. NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội.
[24] A.B. Poliakov, (1996). Sự phục hưng của nước Đại Việt thế kỉ X-XIV. NXB Chính trị Quốc gia, Viện Lịch sử quân sự, Hà Nội.
[25] LT Khôi, (2014). Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XX. Nhã Nam, NXB Thế giới, Hà Nội.
[26] NĐ Thọ & NT Nga (dịch và chú thích), (1990). Thiền uyển tập anh. NXB Văn học, Hà Nội.
[27] LSY Hồ HX Hãn, (1998). Trước tác, phần II: Lịch sử. NXB Giáo dục, Hà Nội.
[28] NV Thịnh, HV Lâu & PV Ánh (dịch, chú và giới thiệu), (2007). Văn bia thời Lý. NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội.
